V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси

^ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети
График алышкъанлыкъларны ве язы усулыны менимсев – башлангъыч сыныф­ларда тиль окъутувнынъ муим къысмыдыр. Кендже талебелернинъ язысы мисмиль, айдын олмасына ынтылмакъ керек. Язув сурьаты эр бир V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси баланынъ шахсий хусусиетлерини эсапкъа алгъаны алда, онынъ окъув ихтияджларыны къанаатлендирмек борджлу.

Каллиграфия, язы техникасы узеринде иш тек 1-нджи сыныфнен сынъырланмайып, невбеттеки сыныфларда да девам эте. Язынынъ бу джеэтине талебелер тек айры арифлерни ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси оларнынъ элементлерини язув, арифлерни, сёзлерни бириктирюв боюнджа махсус мешгъулиетлерни япкъанда дегиль, башкъа язы ишлерини япкъанда да (язып алув, оджанынъ айткъаныны язув, акъылдан язув ве иляхре) буюк эмиет бериле.

Язмагъа огретюв язы ишлерини V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси безетюв медениетини ашламакъны козьде тута (алдын япылгъан иштен я да саифенинъ юкъары четинден чекильмек, эсернинъ адыны сатырда догъру ерлештирмек, абзац ве дефтерде саифе кенарыны къалдырув къаидесине бойсунув, хаталарыны мисмиль V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тюзетюв ве иляхре).

Талебелерни тахтада чалышмагъа огретюв, яни тахта мейданынынъ буюклигини козьде тутып язув, арифлернинъ буюклигини регулирлев, сатырларны догъру, тегиз тизюв, материалны ерине коре ерлештирюв алышкъанлыгъыны шекиллендирюв – оджанынъ муим вазифелеринден бири сайыла.


Программка


1 сыныф V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси (210 саат)


I.Нутукъ фаалиетини инкишаф эттирюв


^ Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

^ 1.Динълев ве анълав (аудирлев)

Агъзавий нутукъны динълев ве анълав.

Динълев вакътында арекет къаиделери.

Агъзавий ве бедий услюпке аит олгъан, къолай икяе этюв V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, субет тизюв айтылмаларны (тапмаджалар, аталар сёзлери, икяе, шиир, масал) динълев.

Оджанынъ ве талебелернинъ окъувы я да икяе этюви; метинни магнитофон вастасы иле язылувынен файдаланув.

Метиннинъ янъгъырав вакъты 0,5 – 1 дакъкъа этрафында.

Метиннинъ мундериджесини анълав (ким, не V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, къайда, насыл).

Динълев вакътында, тасавурда пейда олгъан ресимлер.

Тез окъулгъан, 3-6 сестен ибарет олгъан сёз сыраларыны ве сёз бирикмелерини анълав ве акъылда тутув.

Окъулгъан (1-7 сёзден ибарет) джумлелернинъ мундериджесини анълав.


Талебе:

динълевде ошагъан, амма V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси янъгъырагъанына коре чешит сёзлерни, сёз бирикмелерини фаркълай;

макъсадына ве екюнленгенине коре джумлелерни айыра;

бир къач динъленген сёзлер сырасындан, бирикмелерден, эки кере текрарланмайып, белли бир сеснен башлангъан, бир де бир аляметни V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси бильдирген, сайысыны косьтерген чешитлерини тапа (бойле вазифе 1-2 кере динълевден сонъ беджериле);

2-3 джумледен ибарет олгъан метинлерни динълеп, джумлелернинъ сайысыны таинлей;

субетдешини дикъкъатнен динълей;

1-2 кере динъленильген сёз, сёз бирикме, джумлелернинъ манасыны анълай;

ресимни ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёзни, джумлени ве метинни нисбетлей;

метинде берильген къыскъа анълатманы (аннотация) беджере (1-3 сёзден ибарет олгъан анълатмалардан башлав).

2.Айтув (йыл девамында)

Субет этюв (диалог)

Диалогнынъ иштиракчилери.

Диалогда озюни алып барув къаиделери.

Диалог вакътында арекет V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къаиделери (субетдешни динълев, онынъ сёзлерине меракъ косьтермек, анълайышлы айтмакъ, сесни котермемек, незакет ибарелернен къулланмакъ).

Окъулгъан, динъленген масаллардан, икяелерден диалоглар тизе билюв меарети.

Динъленген диалогларны озь сёзлеринен икяе этюв.

Ярдымджы материалгъа эсасланып ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси мустакъиль оларакъ диалоглар тизюв.

Диалог мундериджеси: бильдирме – суаль – джевап; суаль – джевап – къаршы суаль – джевап; теклиф – инкяр – джевап ве иляхре.


Икяе этюв (монолог)

Айтылманынъ аляметлери (анълайышлыгъы; кириш сёз, эсас къысым ве хулясанынъ мевджутлыгъы V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси; сёзлернинъ догъру къулланувы; мевзугъа уйгъунлыгъы).

Ифадели окъув.

Ярдымджы материалларгъа эсасланып (айтылманынъ башы, суаллер, сёз бирикмелери ве иляхре) динъленильген я да окъулгъан метинни гъайрыдан икяе этюв.

Ярдымджы материалгъа эсаланып (2-3 джумледен ибарет) инша язув.

Беджерильген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ишке къыймет кесмеге, оны тюзетмеге, мукеммеллештирмеге огретюв.

Талебе:

субетдешнинъ айткъаныны динълей ве анълай;

субет эткен адамнынъ лакъырдысына келишикли сёз къоша биле;

сесни керексиз котермей;

незакет къаиделеринен къуллана;

талебелер:

динъленильген масал, икяелер V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси боюнджа диалоглар тертип этип, оларны роллер эсасында иджра этелер;

диалогда озюни алып барув къаиделерини риает этелер;

динъленильген я да окъулгъан метин, ресим, диафильм, сыныфтаки окъув вазиети ве иляхрелер боюнджа суаллер тизип, оларгъа джевап V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси берелер.


Талебе:

нефесини, сеснинъ къуветини, нутукънынъ тезлигини уйгъунлаштыра;

шиирлерни, тапмаджаларны, тезайтымларны, текерлемелерни ве бунынъ киби эсерлерни эзберден окъуй;

ярдымджы материалгъа (план, суаллер, сёз бирикмелери) эсасланып динъленильген я да окъулгъан метинни гъайрыдан икяе V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси эте;

гъайрыдан икяе эткенде, къыскъа илявелер къоша ве озь фикирини ифаделей;

айтыладжакъ фикирнинъ башына, ресимге, суаллерге эсасланып тюзгюн ибаре тизе;

берильген сёзлернен джумлелер тертип эте ве оларны бир метинге бирлештире;

оджанынъ ярдымынен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тертип эткен ишини тюзетмеге огрене.

^ 3.Окъумагъа-язмагъа огретюв

Язы – инсанлыкъ омюриндеки гъает буюк кешф олып, о бир де бир хаберни узакъкъа ёллав, информацияны девамлы вакъыт ичинде сакълав вастасы олгъаны ве бу васта информацияны V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ёллавнынъ диггер васталарына ( ишмар, шартлы бельгилер, сес сигналлары ве иляхре) бакъкъанда устюн олгъаны акъкъындаки тасавурларны

анълатув.

Буюклернинъ ве талебелернинъ омюринде окъумагъа ве язмагъа билювнинъ эмиети акъкъында, окъумыш инсаннынъ джаиль инсандан не V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси дередже юксек тургъаны акъкъында тасавурларны шекиллендирмек


Талебе:

оджа айткъаныны дикъкъатнен динълей, меракълана ве музакере эте;

динъленген метинге, корьген ресимге эсасланып суаллер ве джеваплар тизе;

омюр теджрибесинден информацияны ёллав васталары акъкъында мисаль кетире;

элифбенинъ басма V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, эльязма, кучюк ве балабан арифлерини фаркълай;

арифлерни догъру айта биле.

^ Окъув

Арифлерни огренюв ве огренювден сонъки девирлери.

Басма, эльязма, кучюк ве буюк арифлер.

Ачыкъ (та) ве япыкъ (ат) эджаларны, бир-эки тутукъ бир кельген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси эджаларны окъув.

«Ь» йымшакълыкъ ишарети огюндеки сес йымшакъ айтылгъаныны бильдирген алда,

сёзлерни окъув ( гуль, тиль, сельби).

Э-е арифлери олгъан сёзлерни окъув.

У-ю арифлери олгъан эджалар, сёзлерни

окъув, теляффузда ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси окъувда

фаркъларыны анълав.

О-ё арифлер олгъан сёзлер, джумлелерни

окъув (одун, чёль).

Ы-и арифлер олгъан эджалар, сёзлерни

окъув ( паалы, салы).

Я, е, ё, ю арифлери эки сес (й+ созукъ)

бильдирген алларда V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёзлер окъув (елькен,

яйла, Юнус, ёсун).

«Гъ, къ, нъ, дж» арифлери косьтерген

сеслернен таныштырмакъ. Бу сеслернен

кельген сёзлерни догъру окъумагъа

огретмек.

«ъ» къаттылыкъ ишаретининъ айырыджы

эмиетини анълап сёзлер окъув (хавъяр).

Къ – к арифлер V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси олгъан сёзлерни окъув.

Оджа берген нумюне эсасында язгъанда

янъгъыравукъ, айткъанда сагъыр

айтылгъан сёзлерни окъув (тез, туз, бав,

сув ве иляхре).

Сес ве эджа теркиби муреккеплешкен

сёзлерни эджалап ве бутюн сёзнен окъув.

Элифбеде сыкъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси расткельген ве

къулланылгъан сёзлерни ве къыскъа

сёзлерни бирден тапув (ат, эт, эв, бу эв, бу

ана, о ана).

Сёзлерни эджалап ве бутюн алда окъумакъ

алышкъанлыкъларыны шекиллендирмек,

къыскъа джумлелер ве метинлерни догъру

интонациянен окъумагъа огретмек V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси.

Токътав ишаретлеринен таныштырув,

догъру къулланмагъа огретюв.

Ресим тюркюмлери тюбюндеки языларны

окъув.

Китапнен иш алып барув.

Элифбе саифелеринде берильген материалларнынъ (сеслерни бильдирген ишаретлер, диречик шеклинде сёзлер, схемалар, ресимлер, метинлер) чешитлери.

Окъув гигиенасы. Китапнен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къулланув къаиделери.

Китапханеде. Китапханеде озюни алып барув къаиделери.


Талебе:

ачыкъ (та) япыкъ (ат) эджаларны, бир-эки тутукъ бир кельген эджаларны окъуй;

2-4 арифтен ибарет (бу, сен, эв, ким ана ве иляхре) сыкъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси расткельген сёзлерни тез косьтерилювинде таный;

сёзлерни оджанынъ артындан теляффуз къаиделерине бинаэн текрарлап айта, сонъ исе язылгъаны киби теляффуз эте;

окъуп эшиттирюв алтында акъылда тутмакъ керек олгъан, язылышы теляффузындан бираз фаркълы олгъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, сыкъ къулланылгъан сёзлерни окъуй;

сёзлерни эджалап ве бутюн алда интонациянен окъуй;

токътав ишаретлеринен таныша, догъру къулланмагъа огрене;

окъулгъан сёзлерни, сёз бирикмелерини, джумлелерни анълай;

окъулгъанны ресимнен нисбетлештире;

окъулгъан метинге эсаланып ресим япа;

окъулгъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси я да музакере этильген метин устюнде суаллер тизе;

таныш олмагъан китапнынъ джылтыны, керекли саифесини, ресимлерини косьтере;

таныш олгъан китапнынъ адыны ве муэллифини айта;

китапнынъ ве муэллифнинъ ады язылгъан ерини косьтере;

китапны догъру V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси саифлей, керекли саныны тапа;

элифбе саифелеринде шартлы бельгилерни тапа ве оларнынъ манасыны анълата;

сеслерни бильдирген ишаретлерни, диречик шеклинде сёзлерни, схемалар, ресимлерни, метинлерни тапа ве оларнен чалыша;

ресим тюркюмлери тюбюндеки языларны окъуй;

оджа ярдымынен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси метин ичинден белли

бир мундериджеси олгъан я да бир де бир

къараманнынъ ибаресини ифаделеген джумлелерни тапа;

китапнынъ элементлери: джылт (муэллиф, серлева), саифе, ресимлерни корьсете;

китапнен къулланув къаиделерини ве китапханеде озюни алып V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси барув къаиделерини куте.


^ 4.Язув

Арифлерни огретювден эвельки девир

Язмагъа азырлыкъ.

Язгъан вакъытта рале башында догъру отурув.

Къалемни (къарандашны) эльде догъру тутув.

Дефтерни раледе догъру ерлештирюв.

График арекетлерине ве языда гигиена къаиделерине риает этюв.

Ёлакълар V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве шекиллер тизюв, оларны штрихлернен сызув ве боялав.

Арифлернинъ элементлерине бенъзеген сызыкълар сызув; устюнден я да тюбюнден тёгерекленген догъру (тюз) сызыкълар, ильмекли сызыкълар, овал, ярыовал сызув.

Дефтер саифесинде ориентир тутув: язы чельтегиндеки эсас сатырны ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къошма сызыкъларны тапув.

Талебе:

окъув ве язув вакътында рале башында догъру отура биле;

язувда къалемни эльде догъру тута ве темизлик (гигиена) къаиделерине риает эте;

дефтерни догъру ерлештире;

саифенинъ къысымларыны, сатырларыны косьтере V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

сатырда язувны башлайджакъ ерини косьтере;

ресимлерни чешит тарафларгъа ёнетильген штрихлернен сыза, боялай;

догъру (тик, ятыкъ, сагъгъа я да солгъа янтайыкъ), къырыкъ, далгъалы сызыкълар, овал ве ярыовалларны сыза;

башланылгъан орьнеклерни девам эте, оларны чешит V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси график элементлерден тертип эте.


^ Арифлерни огренюв ве огренювден сонъки девирлери


График алышкъанлыкъларыны ве язув усулыны (техника) шекиллендирюв

Язувнынъ темизлик (гигиена) ве техник къаиделери.

Эльязма арифлер ве токътав ишаретлер акъкъында малюмат.

Арифлернинъ муреккеп V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси элементлерини бириктирюв къаиделери.

Кучюк ве буюк арифлерини язув.

Кучюк ве буюк арифлернинъ бириктирюв чешитлери.

Буюк ве кичкене арифлерни озьара бириктирюв чешитлери.


^ Нутукъ беджерикликлерини шекиллендирюв

Ресимге бакъып, сыныфта олгъан вакъиа акъкъында джумлелер тизип язув.

2-3 битирильмеген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелерни иляве этип язув.

Суаль сёзлерини къулланып, суаллер тертип этип язув, суальнен сыныфдашына мураджаат этюв.

Мустакъиль оларакъ ойле выпекал балабан олмагъан язма шекильде хабер тертип этюв.


Имля

Окъуп эшиттирюв алтында айтылгъан ве язылгъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёзлерни тенъештирюв.

Буюк арифнен язылгъан сёзлер (адамларнынъ адлары ве сойадлары, айванларнынъ лагъаплары, шеэр, койлернинъ адлары).

Сёзлерни бир сатырдан башкъа сатыргъа эджалап авуштырув.

Акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвелиндеки сёзлени догъру язув.

Акъылда тутмакъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ичюн сёзлер джедвели:

айненни, амма, багъча, бираздан, бойле, давул, денъиз, достум, ёлджу, ёргъан, икяе, ильван, кетти, корьди, кечит, кямиль, къапу, мевсим, миллий, манъа, маалле, мешъаль, мых, наллана одун, онъа, отур, пенир, ресим, саат V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, сана, санъа, тахта, туты, хавъяр, халкъ, чембер, чокъ, чомуч, эеджанлы, эниште, юнь, яхшы.



Талебе:

язув вакътында къалемни эльде догъру тутуп, дефтерни догъру ерлештирип, рале башында догъру отура биле;

язувнынъ темизлик V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къаиделерини куте;

басма ве язма язувны фаркълай;

кучюк ве буюк язма арифлерини биле ве догъру яза;

арифлерни догъру шекильде, юксекликте ве кенъликте яза;

эльни кягъыттан алмайып арифлернинъ элементлерини бириктире;

сёз ве джумлелерни бири V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси-биринден керекли узакълыкъта ерлештире;

басма арифлернен язылгъан сёзлер ве джумлелерни кочюрип ала;

дикте узеринде эджалар, сёзлер, джумлелер догъру яза;

токътав ишаретлерини (нокъта, виргюль, тире) таный, айта ве яза;

тахтада борны учь пармакънен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тутып яза.


Талебе:

ресимге бакъып, сыныфта олгъан вакъиа акъкъында джумлелер тизе ве яза;

суаль сёзлерининъ (ким, не, къайда ве ил.)

ярдымынен сыныфдашына суаллер тизе ве яза;

битирильмеген джумлелерни иляве эте ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси яза биле (Мен …………. окъудым. Мен ……..бараджам.);

омюрде керчектен олып кечкен я да уйдурылгъан вакъиа акъкъында язма шекильде хабер тизе ве бунда бир-де-бир сёзлерни ресимлернен денъиштире.


Талебе:

оджанынъ артындан окъуп эшиттирюв алтында ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси язылышы теляффузындан фаркълангъан сёзлерни яза;

сёзлерни дикте узеринде я да хатырлап эшитильгенине коре яза (маса, орман, раф);

дикте узеринде акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвелинден сёзлерни догъру яза;

оджанынъ ярдымынен сёзлерни бир сатырдан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси башкъа сатыргъа авуштырув къаиделерине эсасланып авуштыра;

джумледе нокъта, виргюль, тире, суаль ишарети ве нида ишаретини айта ве кочюрип яза.


^ II.Тиль акъкъында бильгилер.

Тиль алышкъанлыкълары

(йыл девамында)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси талаплары

Метин. Джумле

Метин ве бири-биринен багълы олмагъан джумлелер.

Агъзакий ве язылы шекильде тюзгюн айтув (метин) акъкъында умумий малюмат.

Метиннинъ мундериджеси ве серлевасы; метин серлевасы мундериджеге келишиклиги.

Метинни айры джумлелерге болюв.

Икяе, суаль, нида V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелерининъ интонациясыны козетюв.

Оджадан сонъ, чешит тизимдеки джумлелерни догъру интонациянен текрарлав.

Джумледе нокъта, виргюль, тире, суаль ишарети ве нида ишарети.

Талебе:

метинни бири-биринен багълы олмагъан джумлелер группасындан айыра;

метиннинъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси мундериджесине эсасланып, серлеваны берильген нумюнелер ичинден я да мустакъиль суретте сайлай;

метинге я да онынъ парчасына серлева къоя;

агъзакий нутукъта ве языда джумлелер сайысыны бельгилей;

къурулыш теркиби ве айтылув макъсады чешит тюрлю V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси олгъан джумлелерни оджанынъ ярдымынен догъру интонациянен теляффуз эте;

битмеген джумлени 1-2 сёз ярдымынен тамамлай;

тюрлю токътав ишаретлеринен джумлелер окъуй;

2-5 сёзден ибарет олгъан джумленинъ график моделини тизе;

ресимге бакъып ве башкъа материал ярдымынен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелер тизе.

Сёз

Джумлелерни сёзлерге болюв.

Сёзлерни догъру теляффуз этюв.

Агъзакий нутукъта ве языда айры сёзлерни, шу джумледе ярдымджы сёзлерни тапув.

Сёзлернинъ манасы.

Ресимге, арекетке, аляметке келишкен сёзлерни догъру тапып айтув, 2-3 сёз арасында манасыны оджа анълаткъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сонъ айырув.

Шиве сёзлери ичинден бир тюрлю айтылгьан я да манасы бир олып да, айтылувы башкъа-башкъа олгъан сёзлерни тенъештирюв (тав-дагь, тата-апте-абла, агъламакъ-джыламакъ, буюкана-бита-ката V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси-къартана). Шиве сёзлерини ве эдебий сёзлерни айырув.

Джумлени 1–2 сёзнен девам этюв, оларны оджа берген сёзлер сырасындан я да мустакъиль къошув.

Бир я да бир къач сёзден ибарет джумлелер къурув, 2-3 сёзден тюзгюн (диалог V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, монолог) ибаре тизюв ве онъа серлева тапув.

Талебе:

ресимге, арекетке, аляметке келишкен сёзлерни догъру тапып айта;

агъзакий нутукъта ве языда джумледеки айры сёзлерни фаркълай;

ургъу тюшкен эджа ачыкъ-айдын бельгиленсин

деп, сёзни оджадан сонъ догъру V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси айтмагъа огрене;

язылгъан сёзде ургъуны къайд эте;

сёзни динълеп, онынъ ургъусы не дереджеде догъру я да янълыш къоюлгъаныны айыра (материал талебелернинъ янълыш япкъан сёзлери эсабына топлана);

оджа эджалап айткъан сёзни текрарлай V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, сёздеки эджаларны сая;

сёз ичиндеки сеслер сырасыны оджанынъ артындан текрарлай (2–5 сес), сёз ичинде бельгиленген сесни теляффуз эте (биринджи сесни айт, сонъки сесни айт, берильген сестен сонъ кельген сесни айт ве иляхре V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси);

язылгъан сёздеки арифлерни айта;

берильген сёзлерни манасына коре 2-3 группагъа боле (адамларнынъ зенааты, къушлар, кийик айванлар);

сёзнинъ манасыны анълата;

сёзлерге (^ Ким? Насыл? Не япа? Къач? Къайда? ве ил.) суаллер къоя;догъру шекильде V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёз бирикме ве джумлелер тизе.

Эджа. Ургъу. Сеслер ве арифлер

Сёзлерни эджаларгъа болюв (сеслер теляффуз къаиделерине коре айтыла)

Сёзде ургъу. Ургъунен фаркълангъан сёзлер (алма –алма, ана – ана).

Табиатта эшитильген сеслерни тутукъ сеслернен мукъаесе этюв.

Нутукънынъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси эсас органларынен (мучелеринен) таныштырув.

Сёзде сеслернинъ сырасы.

Сеслернинъ мана айырыджы эмиети.

Созукъ ве тутукъ сеслернен, янъгъыравукъ ве сагъыр тутукъ сеслернен, индже ве къалын созукъ сеслернен таныштырув.

Сеслерни арифлернен ишаретлев.

Талебе:

сёзни эджаларгъа V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси боле;

сёзде эджаларнынъ сайысыны бельгилей ве эджалап теляффуз эте;

ургъу тюшкен эджагъа айры эмиет бере, оны ифадели айта ( сесинде суаль, шашыджы киби аэнклер олмалы);

башкъа тиллерден кирген ве къырымтатар тилинде ургъу V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къаиделерине бойсунмагъан сёзлернинъ ургьусына эмиет бере (телек, фото), ургъулар сёзнинъ чешит эджаларына тюше бильгенини анълата;

сёзлерден айры сеслерни (биринджи, невбеттеки, сонъкиси ве ил.) оджанынъ ярдымынен айыра ве теляффуз эте;

къырымтатар тилининъ хусусий сеслерине айрыджа V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси эмиет бере (къ, гъ, нъ, дж);

сеслерни арифлернен ишаретлей;

арифлернинъ адларыны догъру айта.


2 сыныф (105 саат)


I – семестр – 3 саат – 48 саат

II – семестр – 3 саат – 57 саат


^ I.Нутукъ фаалиети алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирюв (50 саат)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси севиелерине

девлет талаплары

^ 1.Агъзакий нутукны динълев ве анълав (аудирлев) ( 10 саат йыл девамында)

Берильген 2-4 болюктен ибарет плангъа эсасланып динълев.

Бедий лакъырды, ильмий бедий услюптеки метинлернинъ (масал, бедий икяе, бильги мевзусында икяе, шиир) мундериджесини динълев ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси идракъ этип анълав.

Тез окъувда 4-7 сестен ибарет сёзлерни идракъ этип анълав.

1-6 сёзден ибарет (икяе, суаль, эмир маналары ифаделеген) джумлелерни динълев ве идракъ этип анълав.

Мундеридженинъ элементлерини ашлаябилюв (ким, не V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, невакъыт, къайда, не япа ве иляхре).

Тасвирленген вакъианы козь огюне кетире билюв.

Метиннинъ мундериджесинден 2-4 къысымны динълев ве анълав.

Метинде тасвирленген адисе, вакъиаларны хатырлап, озь фикирини бильдиребилюв.



Талебе:

айткъаннынъ сёзлерине меракълана ве дикъкъатнен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси динълей;

метин бир кере динъленильген сонъ сеслер акъынтысында зарурыны тапып, теляффуз этильген элементлернинъ микъдарыны сая; эки кере теляффуз этильген сёзлерни, сёз бирикмелерини денъиштире; лакъырды вакъытында эдебий сёзлер арасындаки шиве сёзлерини сечип ала V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

1-2 кере динъленильген сонъ айтылгъан сёзлернинъ, сёз бирикмелерининъ, джумлелернинъ, метиннинъ манасыны анълай ве берильген вазифелерни япа;

айтылгъан сёзлер сырасында ресимдеки предметни адыны бельгилеген сёзни айыра;

айтылгъан сёзлер сырасында манасы биринджи сёзге келишкен сёзни айыра;

сёзге V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, джумлеге, метинге эсасланып ресим япа;

эшиткен сёзлерни оджа берген аляметлерге коре эки группагъа болип айыра;

окъув вазифелеринен я да оюн, оюн мешгъулиет вазифелеринен багълы анълатмаларны анълай ве акъылда тута;

бир кре динълегенден сонъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси вакъианынъ кетишатыны акъылда къалдыра;

шахыслар, олгъан шейлер, вакъиалар акъкъында озь фикирини бильдире.

2.Айтув (йыл девамында 12 саат)

^ Субет этюв (диалог)

(йыл девамында 6 саат)

Субет иштиракчилери.

Къонушмакънынъ макъсады (икяе этмек, сорамакъ V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, теклиф этмек, ве ил.).

Къонушма медениети къаиделерине къулланабилюв.

Динъленильген, окъулгъан масаллардан диалоглар тизип, оларны роллер эсасында иджра этюв.

Ярдымджы материалгъа эсаланып мустакъиль диалог тизюв.

Субетнинъ умумий мундериджеси: хабер – суаль – джевап – джевапкъа муамеле; суаль – джевап – къаршы V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси суаль – джевап; теклиф – инкяр – суаль – джевап.

Талебе:

субетдешни дикъкъатнен динълей;

талебелер:

динъленильген масаллардан, икяелерден субет тизип, оларны роллер эсасында иджра этелер;

мустакъиль оларакъ, ярдымджы материалгъа эсасланып, къонушма медениет къиделеринен къулланып, субет тизелер V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве роллер эсасында иджра этелер;

динъленильген метинни, сейир эткен ресимни, сыныфта олгъан вакъианы музакере этип, невбетнен суаллер тизип джевап берелер.


3.Икяе этюв (монолог)

(йыл девамында 6 саат)

Агъзавий икяе этювнинъ эсас талаплары (мевзугъа V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси уйгъунлыгъы, учь къысымдан ибарет олгъаны, бир къысымдан дигерине кечмеси).

Субетдешнинъ, динълейиджининъ мерагъыны, имкянларыны козь огюне алып, лаф этмеге билюв.

Ифадели икяе этюв.

Ярдымджы материалгъа эсасланып метинни тафсилятлы гъайрыдан икяе этюв.

Ярдымджы V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къулланмалардан файдаланып метинни гъайрыдан икяе этюв.

4-5 джумледен ибарет ярдымджы материалгъа эсасланып мустакъиль оларакъ агъзавий инша тизюв.

Талебе:

лакъырды вакътында нефесини, давушнынъ къуветини, нутукъ сурьатыны регулирлейбиле;

шиир, тапмаджа, аталар сёзлерини, сайымларны эзберден V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси айта;

ярдымджы материалгъа эсаланып (сёз бирикмелери, суаллер, ресим, план) динъленильген метинни гъайрыдан икяе эте;

сейир этильген фильмден, телеяйындан бир парчасыны мустакъиль икяе эте; вакъиаларгъа, шахысларгъа озь мунасебетини ифаделей;

берильген сёзлер сырасындан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелер тизе; метинде джумлелерни багъламакъ макъсадынен «о, бу, шу, ве, да, эм» киби сёзлерни къуллана;

3-4 джумледен ибарет бозукъ метинни тюзете ве яза;

оджанынъ ярдымынен агъзавий айтылмагъа къыймет кесе.

4.Окъув

(йыл девамында 11саат)

Окъув къабилиетлерини инкишаф этюв V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси.

Бутюн сёзлерни окъумагъа билюв.

2-5 арифтен ибарет сёзлер группасыны идракъ этип окъув. Ичинде мураджаат, сойдаш джумле азалары олгъан джумлелерни догъру ифадели давушнен окъумагъа билюв.

Джумленинъ мундериджесини окъув ве анълав.

Къонушма V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси манасы олгъан материалны мустакъиль окъумагъа ве анъламагъа бильмек: 1-нджи сыныфтакине нисбетен кенъдже оюн ве вазифелер анълатмасыны, оджа я да башкъа талебелер язгъан языларны ве иляхре.

Дерсликте мешгъулиет метинлеринде (оларнынъ сырасында диалог, шиир) муэллиф V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве субет иштиракчилерининъ сёзлерини тапып ифадели окъув.

Ориентировка в учебнике.

Талебе:

сыкъ къулланылгъан сёзлерни ве сёз бирикмелерни (бу эт, ана ат, Али, здесь ве ил.)

бирден танып окъумагъа биле;

бирден, эр шейни окъумайып V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелернинь айры хусусиетлерини фаркълай: къач сёз олгьаныны, джумленинъ ортасында буюк арифнен язылгьан сёз олгъаныны, эки бенъзеген джумледе сёзлернинъ тизилюви денъишкенини биле;

бир къач джумле окъугъан сонъ ичинде бир- де-бир предмет, вакъиа, кечкен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси вакъыт, вакъианынъ себеби ве иляхре акъкъында джумлени тапып айырмагьа биле;

манасы бир, лякин къурулышы фаркълы олгъан джумлелерни анълай (Ресими олмагъан китап – Ресимсиз китап, - деп айтыла);

манасында хабер, суаль, истек, арекетке эмир V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве башкъа аляметлер олгъан джумлелернинъ фаркъыны айыра, догъру, ифадели окъуй, мустакъиль тертип эте;

оджа берген суаллер боюнджа джумлелерни кенишлете;

диалогларны окъуп, муэллиф ве субет иштиракчилерининъ сёзлерини айырды эте биле;

къонушма V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси манасы олгъан материалны мустакъиль окъуй ве анълай.

5.Язы (йыл девамында 17 саат)

Хатырлап язув

Суаль джумлелерини тизип, догъру джевап къайтара бильмек.

Джумлелер тизип язув.

Озю ичюн муим мевзуда я да оджа теклиф эткен мевзуда мустакъиль лакъырды тизмеге V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси билюв (3-4 джумле).

Незакетли сёзлер къулланаракъ тезкере тертип этюв.

Эки адам олып я да бир группа талебелернен озь язы ишлерини музакере этмеге билюв.

Берильген икяенинъ кириш ве (я да) нетиджелев V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси къысмыны тизмеге билюв.

Талебе:

метинни хатырлап яза ве язылганны тешкере;

мектеп яшайышындан я да башкъа мевзуда суаль тизип язмагъа ве сыныфдашындан алгъан джевабыны да язмагъа биле;

ресимнинъ мундериджесини тасвирлеген, дерслерде япылгъан ишлерни анълаткъан джумлелер V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тизип яза;

белли бир мевзуда 2-3 джумле уйдурып, оларны озьара багълап, къыскъа метин тизе;

ярдымджы материалгъа эсасланып (план, сёз бирикмелери, метиннинъ башы я да сонъу ве ил.) метинни икяе эте, шахсий фикир V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси-мулязаларны догъру ифаделей;

шахсий яшайышындан бир де бир вакъиа акъкъында тюзгюн икяе яза ве фикир-мулязаларны бильдире;

незакетли сёзлер къулланып, ана-бабагъа, сыныфдашына адландырылгъан, мундереджесинде бир-де-бир хабер, истек ве саирелер олгъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тезкере тизе ве яза;

язы ишлерине музакере этмеге биле: ишнинъ мусбет тарафларыны коре, тюзетмек ичюн тевсие бере, язылгъанны мукеммеллештирмеге биле.


^ II.Тиль акъкъында бильгилер.

Тиль алышкъанлыкълары ( 49 саат )


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

^ 1.Сеслер ве V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси арифлер

( 20 саат)

Эджа. Ургъу. Сёз авуштырув.

Сеслер. Сеслерни арифлернен ишаретлев.

Элифбе. Арифлернинъ элифбе тертибинде ерлешюви.

Созукъ сеслер [ а, о, о, у, у, ы, и, э].

Созукъ сеслерни я, е, ё, ю V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси арифлеринен бельгилев къаиделерини менимсемек (сёзнинъ башында ве тутукъ сеслерден сонъ).

Ургъу тюшкен ве ургъу тюшмеген созукълар.

Рус ве башкъа тиллерден кирген сёзлерде олгъан ургъулы эджаларны тенъештирип айтып язув (орден, силос, радио, газета V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, программка).

Тутукъ сеслер.

Оджа берген нумюнеге эсасланып бир сыра тутукъ сеслерни те­ляффуз этмек (яньгъравукъ – сагъыр), шу сырада бельгиленген сесни айырмагьа билюв (биринджи, экинджи; сонъки ве иляхре) сеслер сырасында берильген сес олгъаныны V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси я да олмагьаныны фаркъламакъ.

Айры сеслерни догъру теляффуз этмеге билюв.

Янъгъыравукъ ве туткъ сеслерни айтув ве язув.

Йымшакълыкъ ве къаттылыкъ ишарети олгъан сёзлерни догъру теляффуз этюв ве язув.

Талебе:

сёзлерни эджаларгъа болип айтмагъа биле;

сёзлерни V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сатырдан сатыргъа авуштырмакъ ичюн къысымларгъа боле;

сёзни эджаларнен созмайып, ургъу тюшкен эджаны айдын теляффуз эте, догъру айтмагъа биле;

ургъуларны янълыш теляффуз этильген сёзлерни догъру айтмагъа биле;

созукъ сеслерини догьру теляфуз V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси этме;

индже ве къалын созукъ сеслерни айыра;

созукъ сеслернинъ теляфузыны рус тилинде айтылгьанынен тенъештире;

айрыджа ы-и, о-о, у-у, сеслерни тенъештирип, оларны бири-биринден айыра;

адети узьре сёзнинъ сонъки V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси эджасында ургьу тюшкен сёзлерни айта ве яза (мектеп, дерслик, араба, кобелек, къалемдан);

сёз денъишкен алда ургъуны сонъки эджагъа авуштырып айтмагъа ве язмагъа биле (китап-китапларым, сокъакъ-сокъакъларда);

зарф япыджы –ча, -че, -джа, -дже V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ялгъамалар сёзнинъ сонъуна кельгенде ургъу ондан эвель кельген сёзлерни айт­а ве яза (буюкче, русча, адамджа, сендже), лякин шу сёзлерге даа ялгъамалар къошулгъанда исе ургьу кене сонъуна авушкъаныны оджа ярдымынен айтып яза (буюкчеси, русчадан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, адамджасына, сенджесине);

фииллернинъ менфий шекилини япкъан –ма,-ме, ялгъамалары ургьу алмагьан сёзлерни айтып яза (барды-бармады, яза-язмай, кельди-кельмеди, косьтере-косьтермей);

ургьу алмагьа хаберлик ялгъамалары олгьан сёзлерни айтып яза V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси (талебе-телебедирим, оджадырым, бабасынъыз, устадырым ве иляхре);

ургьу алмагьан фииль дереджеликлерини япкъан ялгъамаларнен сёзлерни айтып яза (сакълан, ювун, корюн, толдур, кульдир, бильдир, къаздыр ве иляхре);

ургьу сёзнинъ манасыны денъиштирген алда сёзлерни анълатып V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси айтып яза (алма – алма, къатлама – къатлама, баламыз – баламыз, къазма (лескер) – къазма ве иляхре).

г-гь, къ-к-х, н-нъ, ж-дж сес­лерини догьру теляффуз эте ве айыра;

янъгъыравукъ ве тутукъ сеслери денъишкен V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёзлерни (б-п, д-т) айта ве яза (завот деп айтыла –завод деп языла, клуп деп айтыла – клуб деп языла);

«в» арифини айтып догьру яза: був, сув, къувурма, къуванч деп языла V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, айтылгъанда эки дудакьнен айтыла;

«л» арифи «нъ, н» тутукъ сеслеринден сонъ базы шивелерде «н» айтылгьаны, амма «л» язылгъаныны биле (манълай ерине манънай, танълай ерине танънай, аранлар ерине аран­нар, къазанлар V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ерине къазаннар айтыла);

йымшакълыкъ ве къаттылыкъ ишарети олгъан сёзлерни догъру теляффуз эте ве яза: бу ишаретлер сёзде олгьан алда эм де –я,- ё, -ю ,-е арифлери язылгъанда сёзлерни –й сесинен айта биле (хавъяр, эшья, Мерьем V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, дюнья).

2. Мети ( 4 саат)

Метиннинъ ады.

Метиннинъ къурулышы: метинде не акъкъында лаф юрсетиледжеги акъкъында хабер берген метиннинъ башы; метиннинъ мундериджесини ачыкълагъан эсас къысмы; метиннинъ лакьырды сонъуна еткенини ифаделеген нетиджелев джумлеси.

Метинде V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси абзацларнынъ эмиети.

Метинде джумлелерни озьара багъланувы.

Метинде джумлелерни багъламакъ макъсадынен «о, бу, о вакъыт, бундан сонъ, шу себептен» киби сёзлерни къулланмакъ.

Тизильген 2-3 джумлени бир метинге ерлештирюв.

Янълыш тизильген метинлерни тюзетюв (айры V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джумлелернинъ ерини денъиштирмек, алып ташламакъ ве иляхре)

Ресимге эсасланып план тизмеге билюв.

Талебе:

метин я да метин парчасына серлева къоя;

берильген серлевалардан метин я да метин парчасына уйгъун союны сайлай;

метинде айры V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси абзацларгъа болюнеджек къысымларыны айырмагъа биле;

окъулгъан метин боюнджа суаллер тизе;

ресимлер тюркюми тюбюнде плангъа бенъзер язылар (ресимнинъ адыны) яза;

«о, бу, о вакъыт, бундан сонъ, шу себептен» киби сёзлерни 2-3 джумлени багъламакъ ичюн ишлете V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

башлангъан метинни девам эте, екюнлей, серлева къоя;

мевзугъа келишмеген джумлелерни алып ташлай; айры джумлелернинъ ерини денъиштире.

3.Джумле ( 9 саат)

Метинде джумлелерни фаркълав.

Джумленинъ мундериджеси ве интонация джеэтте безетилюви.

Джумледе сёзлерге суаллер къоюв.

Хабер V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, суаль, истек я да эмир маналары ифаделенген джумлелер.

Джумленинъ баш ве экинджи дередже азалары.

Джумледе сёзлернинъ бири-биринен багъы.

Джумленинъ сонъунда токътав ишаретлери (нокъта, суаль ишарети).

Джумленинъ баш арифнен башланмасы.

Эки адий джумлени бир V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси муреккеп джумлеге бирлештирмеге билюв.

Талебе:

бир кере динълеген сонъ кучюк метинде джумлелернинъ сайысыны тайинлей;

хабер, истек, суаль я да эмир джумлелерни ифадели теляффуз эте;

берильген ресимге келишкен джумлелерни 2-3 джумле арасындан айырмагъа биле V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

тыпкъы берильген ресимге келишмеси ичюн джумлени денъиштирмеге биле;

мундериджесинде хабер, суаль, истек я да эмир маналары олъан джумлелер тизе;

джумлелерде баш ве экинджи дередже азаларыны къайд эте;

суаллернен джумлени кенишлете V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

диктант, кочюрме язувда, мустакъиль суретте джумлелер тизгенде, джумленинъ сонъунда токътав ишарети къоя;

терминлер къулланмайып, берильген нумюнеге бакъып эки адий джумлени бир муреккеп джумлеге бирлештирмеге биле. Бу ишни багълайыджысыз ве багълайыджылар (ве, исе, амма, эм V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, я да) ярдымынен япабиле (Япракълар тёкюлюр, чечеклер солар, тогъайлар сарарыр. Мен бу копеклерни озюме джельп этерим, сен исе къачмагъа тырыш. Юкъум келе, амма юкълап оламай эдим ве иляхре).

4.Сёз ( 13 саат)

Сёзнинъ лексик V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси манасы.

Мевзуларгъа айырылгъан лексик группасы.

Бир маналы ве чокъ маналы сёзлер.

Ким? Не? суаллерине джевап берген сёзлер.

Берильген сёзге Ким? я да Не? суаллернинъ бирини къоймагъа билюв.

Абстракт маналы олгъан сёзлер.

Берильген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси лексик манасына келишкен сёзлер сырасыны тертип этмеге билюв.

Берильген сёзлер сырасындан лексик манасы бенъзеген я да аксине олгъан сёзлерни тапмагъа билюв.

Ким? Не? суаллерине джевап берген сёзлерде сайы.

Буюк арифнен язылгъан V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сёзлер.

Насыл? суалине джевап берген сёзлер.

Манасы келишкен я да аксине олгъан сёзлер.

Кин? Не? ве Насыл? суаллерине джевап берген сёзлерни бири-биринен багъламагъа билюв.

Не япа? Не япты? Не япаджакъ? Суаллерине V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси джевап берген сёзлер.

Терминлер къулланмайып шимдики, кечкен, келеджек заман фииллерини бельгилеген сёзлер сырасыны тизмеге билюв. Манасы якъын я да, аксине, манасы терс олгъан сёзлер.

Джумле къурулмасы ичюн ярдымджы сёзлер.



Талебе:

берильген сёз V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси сырасындан предметлернинъ, аляметлернинъ, арекетлернинъ адыны бильдирген сёзлерни тапа;

берильген сёзлерни мевзулар группасына (ресим япмакъ ичюн, эмек дерси ичюн керек олгъан алетлернинъ адларыны бильдирген сёзлер ве ил.) тюсни, мусбет къыймет кескенде хусусиетлерни бельгилеген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве башкъа сёзлерни айырмагъа биле;

берильген мундеридже аляметине коре бир сыра сёзлер тизе;

берильген сёз сырасындан маналары якъын я да аксине олгъан сёзлерни тапа;

сёзнинъ манасыны анълата;

берильген сёзлерни манасына V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси коре эки группагъа боле, эр бир группагъа даа 2-3 сёз тапа;

берильген сёзлер арасындан Ким? Не? Насыл? Не япмакъ? Не япты? ве башкъа суаллерге джевап берген сёзлерни тапа;

берильген сёзге суаль къоймагъа биле V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси;

къырымтатар тилинде тек инсанны бильдирген сёзлерге ^ Ким? суалини къоя, къалгьан предметлерге ве абстракт манасы олгъан сёзлерге (къуванч, севги, кедер) Не? суали къоюлгьаныны биле;

терминлер къулланмайып чокълукъ манасыны бильдирген исимлер япмагъа биле (-лар, -лер ялгъамаларны къошып V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси адий сёзлер япмакъ: китап-китаплар, дефтер-дефтерлер); мустакъиль тизильген джумледе исимлерни теклик ве чокълукъ шеклинде ериндже къулланмагъа биле;

ве, иле, да, исе, я да, коре, киби, къа-дар, таба, эм, эм де V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси, амма, лякин киби багълайыджы сёзлернен сёзлерни, джумле къысымларны багьламагъа биле.

^ 5.Сёзнинъ тамыры. Тамырдаш сёзлер

( 3 саат)

Сёз тамыры ве ялгъамалар.

Тамырдаш сёзлер.Тамырдаш сёзлерде сёз тамырыны бельгилемеге билюв.

Ялгъамалар.


Талебе:

берильген сёзлерде тамыр V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси ве ялгъаманы айта;

берильген тамырдаш сёзлерде умумий къысмыны айырмагъа биле ( ишлемек, ишчи, ишкир, ишлев, ишле);

оджа берген нумюнеге эсаланып янъы япылгъан тамырдаш сёзнинъ манасыны анълата

( ишкир – ишни севген, истекнен чалышкъан адам);

берильген V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети - Анълатма тезкереси тамырдаш сёзлерде тамырны бельгилей, ялгъаманы айта;

тамырдаш сёзлернен джумлелер тизе;




v-zakoldovannom-kruge-bolezni-nauchno-obosnovannih.html
v-zakonodatelnie-i-normativno-pravovie-dokumenti.html
v-zakreplenie-izuchennogo-materiala-pourochnie-razrabotki-k-uchebnikam-a-a-vigasina-g-i-godera-i-s-svencickoj.html